« ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ لآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ فَشارِبُونَ عَلَيْه مِنَ الْحَمِيمِ فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ » « 1 » و نيز مىفرمايد : « إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ » « 2 » همه اينها از قبيل ظهور و بروز ملكات درونى است . بنا بر اين روشن شد كه اين آيه هيچ منافاتى با آيه مورد بحث ندارد ، بلكه جمله هاى ما - قبل آن هم اين معنا را كه دعاى كفار از روى حقيقت نيست ، تاييد مىكند . زيرا در آن جمله ها مىگويند : « وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ قالُوا أوَ لَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ » « 3 » و اين كلام ظهور در اين دارد كه كفار از استجابت دعاى خودشان مايوسند ، و لذا به خازنان دوزخ مىگويند : شما دعا كنيد . و معلوم است كه دعاى از روى نوميدى دعاى حقيقى نيست ، زيرا دعا عبارت است از طلب كردن ، و چيزى كه يقين داريم واقع نمىشود ، طلبش معنا ندارد . سوم اينكه : مقصود از نسيان در جمله * ( « وَتَنْسَوْنَ ما تُشْرِكُونَ » ) * هم ممكن است معناى حقيقى آن باشد و هم معناى مجازيش ، و چنان نيست كه نشود معناى حقيقيش مراد باشد زيرا ما آدميان خود ، حال خود را خوب درك مىكنيم ، و مىدانيم كه در مواقع غرق شدن در شدائد و گرفتاريها چگونه متوجه خود و خداى خود شده و هر چيزى را از ياد مىبريم . بنا بر اين هيچ حاجت به اين نيست كه مانند بعضىها ملتزم شويم به اينكه مراد از جمله مزبور معناى مجازى آن است و مقصود اين است كه « از شرك خود اعراض خواهيد كرد ، مانند اعراض كسى كه چيزى را فراموش كرده باشد » . گر چه مانعى هم از التزام معناى مجازى آن نيست ، زيرا اين گونه مجازات براى كلمه « نسيان » زياد است ، حتى در قرآن كريم هم نسيان در معناى اعراض و بى اعتنايى مجازا استعمال شده است ، از آن جمله آيه : « وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا » « 4 » است و همچنين آياتى ديگر . ليكن خواستيم بگوئيم مجبور به چنين

--> ( 1 ) پس آن گاه شما اى گمراهان تكذيب كننده ، از درخت زقوم خواهيد خورد ، و شكمها را از آن پر خواهيد ساخت ، سپس روى آن غذا ، آب جوشان خواهيد نوشيد ، چنان كه اشتران تشنه خورند . سوره واقعه آيه 55 ( 2 ) به درستى كه آن راست است و شدنى ، نزاع اهل آتش . سوره ص آيه 64 ( 3 ) كافران به خازنان دوزخ گفتند كه از خدايتان بخواهيد تا يك روز عذاب را از ما تخفيف دهد ، گفتند : مگر فرستادگان خدا و پيغمبرانش به سوى شما نمىآمدند ؟ گفتند چرا . جواب دادند حال كه چنين است پس دعا كنيد كه دعاى گمراهان جز در ضلالت نيست . سوره مؤمن آيه 50 ( 4 ) به آنان گفته مىشود : امروز ما شما را فراموش مىكنيم هم چنان كه شما در دنيا لقاى ما را فراموش و از آن اعراض كرديد . سوره جاثيه آيه 34